Podstawa programowa przedszkola – istota i znaczenie

Ważną placówką oświatową jest przedszkole, którego działalność objęta jest podstawą programową wychowania przedszkolnego. Ten dokument stanowi wyznacznik dla programów wychowania przedszkolnego, które realizowane są w poszczególnych placówkach oświatowych. Poniżej omówię najważniejsze dokumenty edukacyjne współczesnego przedszkola, które mają związek z zakresem preorientacji zawodowej. Zaliczyłam do nich podstawę programową oraz programy wychowania w przedszkolu.

W literaturze pedagogicznej do 2001 roku nikt jeszcze nie podjął się nie zdefiniowania pojęcia podstawy programowej – pisze w swojej książce Barbara Baraniak. Możemy jedynie odczytać, że według ustawodawcy, ma ona umożliwić najpierw konstruowanie, by potem przejść do realizacji programów nauczania.[1]

Poznając istotę i znaczenie podstawy programowej dla systemu edukacji, w chwili obecnej, warto podkreślić, że istnieje obok siebie wiele jej definicji. Cechą wspólną terminu, który jest interpretowany wielorako jest przekonanie, że podstawa programowa stanowi jeden z najważniejszych elementów polityki edukacyjnej – wyjaśnia, po co istnieje i czemu służy system edukacji. Musi stanowić także rodzaj umowy społecznej, która zawierana jest pomiędzy wszystkimi uczestnikami procesu uczenia i nauczania.

Podstawę programową dla wszystkich rodzajów szkół i placówek wychowawczych ogłasza minister, który odpowiada za oświatę i wychowanie.

Otwierając „Nowy słownik pedagogiczny” W. Okonia czytamy, że podstawa programowa to: „Akt prawny Ministerstwa Edukacji Narodowej regulujący założenia procesu edukacji w przedszkolach i szkołach; w zależności od ich typu wyróżnia się podstawę programową wychowania przedszkolnego, kształcenia ogólnego i kształcenia zawodowego. P.p. obejmuje kanon podstawowych treści kształcenia tj. nauczania i uczenia się, określa zakres i rodzaj umiejętności i sprawności, których opanowanie szkoła ma uczniom zapewnić, wymienia też wartości i postawy, których nabycie ma młodzież zawdzięczać szkole i całemu procesowi edukacyjnemu.”[2]

Definicja ujęta przez W. Okonia zawiera podobne treści, które umieszczone są w ustawie o systemie oświaty. Tam dowiadujemy się, że podstawa programowa to obowiązkowe na danym etapie kształcenia zestawy celów i treści nauczania oraz umiejętności i zadania wychowawcze szkoły, które zostały odpowiednio uwzględniane w programach wychowania przedszkolnego i programach nauczania. Umożliwiają one także ustalenie kryteriów ocen szkolnych i wymagań egzaminacyjnych.[3]

Ustawowa definicja podstawy programowej wyznacza nie tylko jej zakres, ale także cele, treści i relacje z programami nauczania. W związku z tym, zakres podstawy programowej i programów nauczania powinien być realizowany w sposób przede wszystkim konsekwentny, tylko dzięki temu uczeń ma szanse odnieść sukces w szkole.

Podstawa programowa precyzuje cele i treści nauczania, jakie mają obowiązywać na każdym szczeblu edukacyjnym. Określa się w niej także umiejętności uczniów oraz zadania wychowawcze szkoły, które są uwzględniane odpowiednio w programach wychowania przedszkolnego oraz w innych programach nauczania. Odpowiednio unormowane treści kształcenia określenie wymaganiami na koniec każdego etapu edukacyjnego, mają na celu dokładne określenie tego, czego szkoła zobowiązana jest nauczyć przeciętnego ucznia i zapewnić mu spójność procesu nauczania w obrębie całego systemu szkolnictwa. [4]

Podstawa programowa ma wpływ na pracę i wykonywanie zadań setek tysięcy osób, które dążą do osiągnięcia odpowiednich celów edukacyjnych, jakie wyznacza państwo. Określa schemat, według którego poruszają się autorzy programów przedmiotowych, szkolnych, autorzy podręczników, testów egzaminacyjnych czy chociażby nauczyciele. Odpowiednia współpraca z obowiązującą podstawą programową służy rozwojowi jednostki, społeczeństwa, kraju i wspólnoty.

Dzięki jasno sprecyzowanej i dokładnie określonej podstawie programowej uczeń przyswaja płynnie przekazane wiadomości i umiejętności, które zdobywa podczas każdego etapu kształcenia.

Priorytetem podstawy programowej jest nie tylko poprawa jakości edukacji, ważne są także osiągnięcia procesu kształcenia, które zostaną spójnie dostosowane do możliwości jednostki, mającej indywidualne potrzeby i odmienne aspiracje.

We współczesnych badaniach edukacyjnych wyróżniono trzy podstawowe obszary kształcenia, które wyszczególnione zostały w podstawie programowej. Są to:

  • umiejętność czytania ze zrozumieniem;
  • umiejętności matematyczne;
  • umiejętność rozumowania właściwego dla nauk przyrodniczych.

Łącznie świadczą o przygotowaniu ucznia do dalszej drogi zawodowej i edukacyjnej, niezależnie od jej szczegółowego profilu[5].

Podstawa programowa nie kładzie nacisku, w jakiej kolejności należy realizować poszczególne treści nauczania, nie narzuca podziału na poszczególne lata nauki, nie sygnalizuje o określonej hierarchii ich ważności. Nie ma też limitu czasowego, jaki należy poświęcić na opracowanie poszczególnych zagadnień. Dopuszcza się różną kolejność i realizację treści nauczania proporcjonalnie do czasu przeznaczonego na zapoznanie z nimi uczniów. Istnieje możliwość poszerzenia zakresu treści wskazanych w podstawie programowej – decyzje są uwzględniane w programach nauczania i dostosowanych do nich podręcznikach oraz materiałach pomocniczych.

Podstawa może być poprawnie realizowana tylko wtedy, gdy zostaną spełnione jej cele i warunki. Należy tu podkreślić przede wszystkim akceptowalność ustawy, co oznacza, że jednostka i osoby realizujące jej powstanie, znają założenia i akceptują je. Podstawa musi być napisana zrozumiałym językiem, by mogła dotrzeć do każdego odbiorcy, zawarte w niej metody powinny przyczyniać się do zrealizowania założeń. Powinna być realna, by spełnione zostały wszystkie warunki, zarówno prawne, czasowe jak i materialne, które umożliwią jej wprowadzenie. Należy pamiętać także o tym, że każda realizacja kryteriów podstawy, choćby ta najmniej znacząca, powinna być stale obserwowana i kontrolowana.

Omawiany dokument, co pewien czas ulega modyfikacji, zawierane są w nim nowe treści, cele i założenia. Każde przetworzenie niesie ze sobą zmiany, wyzwania i konsekwencje w działaniu. Ważne jest to, by szkołom i przedszkolom sprzyjała stabilność, która jest niezbędna i odgrywa ważną rolę w systemie edukacji.

Należy pamiętać, że podstawa programowa to nie wszystko – to jedynie fundament, grunt, na którym można utwierdzać kolejne umiejętności i kompetencje ucznia.


[1] B. Baraniak, Programy kształcenia zawodowego teoria – metodologia – aplikacje. Warszawa 2001, Wydawnictwo i Zakład Poligrafii Instytutu Technologii Eksploatacji, s. 47.

[2] W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny. Warszawa 2004, Wyd. Akademickie „Żak”, s. 210.

[3] Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. 1991 nr 95 poz. 425).

[4] Załączniki do rozporządzenia MEN z dnia 23 grudnia 2008r (Dz. U. 2009 nr 4 poz. 17), załącznik nr 1.

[5] tamże.