Archiwa kategorii: Prace magisterskie

prace magisterskie z pedagogiki

Udzielanie pomocy osobom opuszczającym placówki opiekuńczo-wychowawcze oraz rodziny zastępcze

Ustawa z dnia 18 lutego 2000 roku o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych53 wprowadza istotne zmiany w dotychczasowym stanie prawnym w sprawie udzielania pomocy na kontynuowanie nauki, usamodzielnienie i integrację ze środowiskiem (dalej nazywanej pomocą w usamodzielnieniu) osobom opuszczającym niektóre typy placówek opiekuńczo-wychowawczych, domów pomocy społecznej, zakłady poprawcze, schroniska dla nieletnich, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze oraz rodziny zastępcze.

Osobie pełnoletniej opuszczającej: rodzinę zastępczą, placówkę socjalizacyjną, resocjalizacyjną, placówkę rodzinną, zakład poprawczy, schronisko dla nieletnich, specjalny ośrodek szkolno-wychowawczy, dom pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnej intelektualnie oraz dom pomocy społecznej dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży przysługuje pomoc w usamodzielnieniu.

Formę i zakres pomocy w usamodzielnieniu ustala się w indywidualnym programie, który opracowuje opiekun wspólnie z osobą usamodzielnianą. Ten indywidualny program, opracowywany przez opiekuna usamodzielnienia we współpracy z osobą usamodzielnianą, jest niezwykle istotny w procesie usamodzielnienia wychowanka. W programie określa się terminy realizacji poszczególnych celów usamodzielnienia. Cele te będą dotyczyć istotnych dla usamodzielnianego kwestii, a w szczególności:

  • uzyskania wykształcenia zgodnego z aspiracjami i możliwościami osoby usamodzielnianej,
  • miejsca i warunków osiedlenia się,
  • podjęcia zatrudnienia,
  • pomocy w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych,
  • pomocy rzeczowej.

Wsparcia w usamodzielnieniu udziela się w formie pomocy: pieniężnej – na usamodzielnienie i na kontynuowanie nauki, rzeczowej – na zagospodarowanie oraz poradnictwa – w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych, zatrudnienia.

Osoby usamodzielniane mogą otrzymać pomoc pieniężną na usamodzielnienie i pomoc pieniężną na kontynuowanie nauki tylko wówczas, gdy nie mogą otrzymać wsparcia od rodziców, a ich dochód nie przekracza 200% kwoty upoważniającej do ubiegania się o świadczenia z pomocy społecznej (kwota ta jest uzależniona od składu osobowego rodziny, liczby i wieku osób w rodzinie).

Przykładowo rodzina rodziców osoby usamodzielnianej składająca się z 5 osób osiąga dochód w wysokości 2100 zł. w skład tej rodziny wchodzą trzy osoby dorosłe, jedno dziecko w wieku dwunastu lat i jedno dziecko w wieku sześciu lat. Dochód wyliczony dla tej rodziny według artykułu 4 ustawy o pomocy społecznej wynosi 1242 zł: 364 zł na pierwszą osobę w rodzinie, 512 zł (256 zł x 2) na dwie osoby powyżej 15 lat, 366 zł (183 zł x 2) na osoby poniżej 15 lat.

Dochód uprawniający do uzyskania pomocy pieniężnej na usamodzielnienie i kontynuowanie nauki to: 1242 x 200% = 2484 zł.

Zgodnie z powyższym wyliczeniem, rodzice osiągają dochód niższy niż 200% kwoty upoważniającej do ubiegania się o świadczenia z pomocy społecznej, wobec czego i osobie usamodzielnianej przysługuje pomoc pieniężna na kontynuowanie nauki i pomoc pieniężna na usamodzielnienie.

Pozostałe formy pomocy są niezależne od dochodu osoby usamodzielnianej i jej rodziny.

Pomoc pieniężna na kontynuowanie nauki przysługuje osobie usamodzielnianej podczas kontynuowania nauki, nie dłużej jednak niż do ukończenia wieku 25 lat. Wysokość pomocy pieniężnej na kontynuowanie nauki stanowi kwota będąca równowartością 30% podstawy podanej w ustawie o pomocy społecznej. Pomoc ta jest na podstawie dostarczanych co semestr dokumentów poświadczających kontynuowanie nauki. Kontynuowaniem nauki jest dokończenie szkoły, do której uczęszczała osoba usamodzielniana przed uzyskaniem pełnoletności, a także zdobywanie coraz wyższego wykształcenia lub zdobywania nowych kwalifikacji zawodowych w szkole.

Wysokość kwoty przyznanej w ramach pomocy pieniężnej na usamodzielnienie uzależniona jest nie tylko od sytuacji dochodowej osoby usamodzielnianej i jej rodziny, ale także od okresu wychowania się i miejsca osiągnięcia pełnoletności.

Pomoc w wysokości odpowiadającej 400% podstawy ustala się, jeżeli osoba usamodzielniana przed osiągnięciem pełnoletności wychowywała się przez okres trzech lat i dłużej w placówce socjalizacyjnej, placówce rodzinnej lub domu pomocy społecznej; w przypadku, gdy okres ten wynosi od dwóch do trzech lat, pomoc pieniężną ustala się w wysokości 200% podstawy

i odpowiednio 100% podstawy dla okresu od roku do dwóch lat.

Osobom przebywającym przez okres trzech lat i dłużej w rodzinie zastępczej, placówce resocjalizacyjnej, specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich pomoc pieniężną na usamodzielnienie ustala się w wysokości 300% podstawy odpowiednio od dwóch lat do trzech 200% i od roku do dwóch lat 100% podstawy.

Udzielenie pomocy pieniężnej na usamodzielnienie poprzedzone jest przygotowaniem programu usamodzielnienia. Wniosek osoby usamodzielnianej o udzielenie pomocy pieniężnej może być zaopiniowany przez opiekuna.

Wniosek o udzielenie pomocy pieniężnej na usamodzielnienie nie zawsze jest pozytywnie rozpatrzony. Przesłanką uzasadniającą odmowę udzielenia pomocy pieniężnej może być uzasadnione przypuszczenie, że przyznane środki mogą być zmarnotrawione. Można odmówić udzielenia pomocy pieniężnej również wówczas, gdy wnioskodawca przed złożeniem wniosku opuścił samowolnie miejsce osiągnięcia pełnoletności.

Wypłatę przyznanej pomocy pieniężnej można zawiesić na okres od sześciu miesięcy do jednego roku w sytuacji, gdy osoba usamodzielniana nie realizuje przyjętego programu usamodzielniania, porzuci naukę, nie podejmuje zatrudnienia i prowadzi tryb życia świadczący o nieprzystosowaniu społecznym.

Obok pomocy pieniężnej na usamodzielnienie i kontynuowanie nauki niezwykle ważna jest pomoc rzeczowa, popularnie nazywana wyprawką,

a także poradnictwo. Te działania służą realizacji jak najpełniejszego zintegrowania młodej osoby ze środowiskiem, w którym osoba ta żyje i społecznie funkcjonuje. Od profesjonalizmu i zaangażowania pracowników powiatowego centrum pomocy rodzinie, od aktywnego włączenia się wolontariuszy, od aktywności samych zainteresowanych zależy, czy te osoby, które wychowywały się poza rodziną, staną się zdolnymi do samodzielnego życia obywatelami.

Dobrze zorganizowany proces usamodzielnienia powinien uwzględniać i mieć na celu między innymi:

  • zainteresowanie władz samorządowych osobami usamodzielnianymi, które osiedlają się na terenie powiatu i będą wymagały różnorodnej pomocy – chociażby w podjęciu zatrudnienia czy zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych (w tym np. w sprawie przydzielenia mieszkania socjalnego);
  • zaangażowanie w proces usamodzielnienia samej osoby usamodzielnianej przez jej aktywny udział w tworzeniu i realizacji związanego z tym programu;
  • zdyscyplinowanie osób usamodzielnianych i zmobilizowanie ich do zdobywania wykształcenia, kwalifikacji zawodowych o podejmowania zatrudnienia;
  • zmobilizowanie rodzin osób usamodzielnianych do współudziału w procesie usamodzielniania;
  • przeciwdziałanie marnotrawieniu środków społecznych przez zawieszenie, odmowę udzielenia pomocy pieniężnej, a także ustalanie i podejmowanie działań mających na celu wyeliminowanie przyczyn, które były powodem ewentualnej odmowy lub zawieszenia tej pomocy54.

53 Ustawa z 17.12.1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz. U. Nr 162, poz. 1118.

54 Z. Jaźwińska, Udzielenie pomocy osobom opuszczającym placówki opiekuńczo-wychowawcze oraz rodziny zastępcze, Służba Pracownicza 2000, Nr 12, s. 23-24.

Program wychowawczy w placówkach opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych

Pedagodzy i socjologowie wskazują na społeczno-historyczny kontekst wychowania, który sprowadza się do oddziaływania pokolenia dorosłych na niedojrzałe do życia społecznego jednostki. Najstarszą formą tego typu wychowania jest wychowanie naturalne, które realizuje się przez sam fakt życia człowieka, wymagającego uczestniczenia w świecie. Ma ona na celu przygotowanie człowieka do pełnego zaangażowania się w życiu społecznym. Wyróżnia się także wychowanie instytucjonalne, jakim jest ciąg zamierzonych i ukierunkowanych działań w różnego rodzaju placówkach wychowania przedszkolnego, szkolnego czy w instytucjach wychowania pozaszkolnego. Ten typ wychowania wymaga profesjonalnie przygotowanych do tego celu wychowawców43.

Dotychczasowe doświadczenia wykazują, że nie jest rzeczą obojętną w jakim środowisku dokonuje się proces wychowania, ponieważ dziecko zwykle przyswaja sobie wartości przekazywane mu przez środowisko, w którym żyje. Nie można zatem przyjąć odpowiednich sposobów oddziaływania wychowawczego bez znajomości środowiska, w którym wychowanek przebywa44.

Domy Dziecka bardzo istotnie różnią się od typowych domów, w których mieszkają rodziny. Z życiem w tak specyficznym domu, jakim jest Dom Dziecka, wiążą się szczególne konsekwencje. Wynikają one zarówno ze specyfiki samej placówki, jak i z doboru jej mieszkańców. Nie ma co kryć – w przeważającej mierze są to skutki negatywne. Dobre strony mieszkania w Domu Dziecka są raczej trudno dostrzegalne.

Poczucie tymczasowości, które jest przekleństwem życia w Domu Dziecka, przenika każdy moment bytowania dzieci w placówce i przejawia się w najróżniejszych zachowaniach wychowanków. Wynikający z poczucia tymczasowości brak zakorzenienia wychowanków w placówce prowadzi z kolei do wytworzenia się u niektórych mentalności gościa hotelowego. Dotknięci tym wychowankowie nie dość, że sami z własnej inicjatywy dla domu niewiele robią, to jeszcze wysuwają wobec wychowanków, dyrekcji i całego personelu mnóstwo roszczeń. Ich zachowanie przygnębia i rozdrażnia, tym bardziej, że bywa ono niekiedy brutalne45.

43 B. Śliwerski, W poszukiwaniu istoty wychowania, Nowa Szkoła 8/98, s. 13.

44 L. Cian, Wychowanie w duchu ks. Bosko, Warszawa 1990, s. 46-47.

45 M. Andrzejewski, Domy na piasku, Wydawnictwo W drodze, Poznań 1997, s.37-38.

Zakończenie pracy. Bibliografia

Zagadnienie przemocy jest i będzie ważne dla nas wszystkich, niezależnie od tego, czy ktokolwiek uważa je za marginalne czy nie. Narastająca fala przemocy jest tematem wielu prac naukowych, artykułów prasowych, audycji radiowych i telewizyjnych. Jakie są źródła narastającej fali przemocy rodzinnej, jakie czynniki jej sprzyjają, jak wreszcie jej zapobiec – to pytania, które najczęściej stawiają sobie profilaktycy, pedagodzy, policjanci, politycy, dziennikarze i inni którzy tymi problemami się interesują.

Wychodząc naprzeciw tym wyzwaniom w grudniu 1996r. z inicjatywy przedstawicieli organizacji i instytucji pomagających ofiarom przemocy domowej i uczestników ogólnopolskiej konferencji dotyczącej przeciwdziałania przemocy w rodzinie powstało Ogólnopolskie Porozumienie pod nazwą „Niebieska Linia”, skupiająca ludzi i instytucje pomagające ofiarom przemocy. Innym przykładem działań była zorganizowana w listopadzie 2000r. międzynarodowa konferencja na temat: „Bici biją”. Organizatorem byli: Polskie stowarzyszenie im. J. Korczaka we współpracy WSP ZNP i Stowarzyszeniem Teatrów dla Dzieci i Młodzieży. Wnioski do realizacji to m. in. apel do wychowawców, nauczycieli i rodziców o podjęcie debaty na temat wychowania bez przemocy; opracowanie programów szkoleniowych dla nauczycieli, wychowawców i rodziców w zakresie przeciwdziałania agresji; wprowadzenie do programów studiów pedagogicznych, medycznych i prawniczych problematyki agresji i przemocy w rodzinie, szkole i środowiskach rówieśniczych.

W niniejszej pracy zmierzałem do zaprezentowania wiedzy o przyczynach, objawach i natężeniu zjawiska przemocy szkolnej. Ze względu na obszerność omawianej problematyki, starałem się ukazać najważniejsze – moim zdaniem – aspekty tego zjawiska. Opracowania dokonałam w oparciu o dostępną mi literaturę z tego zakresu.

Analizując materiały zmierzałem do wyciągnięcia konkretnych wniosków, co do przyczyn, rozmiarów oraz objawów i skutków występowania zjawiska przemocy w środowisku szkolnym.

Bibliografia

  1. Aronson E., Człowiek istota społeczna, PWN, Warszawa 1995
  2. Bajurska J., O przemocy w szkole, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 3, 1996
  3. Bandura A., Walters R., Agresja w okresie dorastania, PWN, Warszawa 1968
  4. Bińczycka J., Prawa dziecka, Impuls, Warszawa 1993
  5. Braun-Gałkowska M., Uflik I.: Zabawa w zabijanie: oddziaływanie przemocy prezentowanej w mediach na psychikę dzieci. Warszawa 2000
  6. Brągiel J.: Zrozumieć dziecko skrzywdzone. Opole 1998
  7. Browne K., Herbert M.: Zapobieganie przemocy w rodzinie. Warszawa 1999,
  8. Buss A. H., Psychologia agresji, Wiley, New York 1961
  9. Cofer Ch. N., Appley M. H., Motywacja: Teoria i badania, PWN, Warszawa 1972
  10. Czyż E., Dziecko i jego prawa, Komitet Ochrony Praw Dziecka, Warszawa 1992
  11. Dąbrowska-Bąk M., Szkoła – klimat bezprawia, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 3, 1996
  12. Dollard J. Frustracja i agresja, Yale University Press, New Haven 1939
  13. Forward S., Toksyczni rodzice, Jacek Santorski co, Agencja Wydawnicza, Warszawa 1992
  14. Frączek A., Czynności agresywne jako przedmiot studiów eksperymentalnej psychologii społecznej, [w:] A. Frączek (red.), Studia nad mechanizmami czynności agresywnych, PAN, Wrocław 1979
  15. Frączek A., Studia nad uwarunkowaniami i regulacją agresji interpersonalnej, Wydawnictwo Zakładu Psychologii PAN, Wrocław 1986
  16. Fromm E., Wojna w człowieku, Gdańska Oficyna Wydawnicza, Gdańsk 1991
  17. Glaser D., Frosh S., Dziecko seksualnie wykorzystywane, PZWL, Warszawa 1995
  18. Góra H., Przemoc w szkole, „Edukacja i Dialog” 3, 1996
  19. Hamer H., Demon nietolerancji, WSZiP, Warszawa 1994
  20. Kempe C. H., Silver H.K., Współczesne leczenie i diagnozowanie, PZWL, Warszawa 1977
  21. Kmiecik-Baran K., Poczucie alienacji. Treść i charakterystyka psychometryczna, „Przegląd psychologiczny” 4, 1993
  22. Kmiecik-Baran K., HIV/AIDS. Alienacja oraz wsparcie i odrzucenie społeczne, UG, Gdańsk 1995
  23. Król-Fijewska M.; Piotr Fijewski: Przewodnik do realizacji zajęć psychologicznych „Nasze spotkania”. Warszawa 1994
  24. Lew-Starowicz Z., Przemoc seksualna, J. Santorski co, Warszawa 1992
  25. Lew-Starowicz Z., Wykorzystywanie seksualne dzieci, Łódź 1993
  26. Lipowska-Teutsch A., Rodzina a przemoc, Ośrodek Pomocy i Interwencji Psychologicznej Uniwersytetu Jagielońskiego i Akademii Medycznej im. M. Kopernika, Kraków 1992
  27. Lorenz K., Tak zwane zło, PIW, Warszawa 1972
  28. Mellibruda J., Tajemnice etoh, PARPA, Warszawa 1993
  29. Mossakowska B., Rola lekarza w rozwiązywaniu problemów związanych z maltretowaniem dzieci, [w:] J. Kordacki (red.), Rozpoznawanie zespołu dziecka maltretowanego. Pamietnik II Ogólnopolskiego Spotkania na temat: Ochrona dzieci przed okrucieństwem, Łodź 8-9 maja 1993
  30. Obuchowska I., Przemoc w wychowaniu, Kwartalnik Pedagogiczny 4, 1989
  31. Olweus D.: Mobbing fala przemocy: jak ją powstrzymać? Warszawa 1998
  32. Piekarska A., Przemoc w rodzinie. Agresja rodziców wobec dzieci. Przejawy i psychologiczne uwarunkowania. Pracownia Testów Psychologicznych, Warszawa 1991
  33. Pospiszyl I., Przemoc w rodzinie, WsiP, Warszawa 1994
  34. Przetacznikowa M., Podstawy rozwoju psychicznego dzieci i młodzieży, Warszawa 1973
  35. Ranschburg J., Lęk, gniew, agresja, WSiP, Warszawa 1993
  36. Selye H. Stres okiełznany, PIW, Warszawa 1977
  37. Skibińska A., „Polityka” 6, 8 lutego 1997
  38. Skorny Z., Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się, PWN, Warszawa 1968
  39. Słownik Psychologiczny, pod red. W. Szewczuka, PWN, Warszawa 1985
  40. Spionek H., Rozwój i wychowanie małego dziecka, PWN, Warszawa 1981
  41. Tatarowicz J., Przemoc „uzasadniona” jest także przemocą, „Nowa Szkoła” 3, 1992
  42. Wodopianowa N.: Rodzina i agresja dorastających. W: Agresja wśród dzieci i młodzieży. Perspektywa psychoedukacyjna. Pod red Adama Frączka, Ireny Pufal-Struzik. Kielce 1996
  43. Zimbardo P. G., Ruch F. L., Psychologia i życie, PWN, Warszawa 1996

Lęk społeczny

Otoczenie społeczne pełni wobec człowieka trzy zasadnicze zadania: zapewnia życie jednostce, stwarza zwierciadło społeczne oraz zapewnia funkcjonowanie metabolizmu informacyjnego. Każde z wyżej wymienionych zadań otoczenia społecznego są źródłami swoistego lęku.

Lęk społeczny jest lękiem przed separacją od otoczenia społecznego, lękiem przed izolacją. Zerwanie więzi społecznej w dzieciństwie grozi śmiercią, zaś stereotypy przeżyć z dzieciństwa zwykle utrwalają się na całe życie. Zasada nierozerwalności ze środowiskiem społecznym utrwala się wcześnie i naruszenie jej stwarza sytuację zagrożenia.

Pierwszym środowiskiem społecznym dla człowieka jest rodzina.

„Dom rodzinny jest swoistym środowiskiem wychowawczym, w którym zachodzi proces zaspakajania potrzeb, kształtują się wzory postępowania oraz tworzą zasadnicze elementy osobowości społecznej dziecka”8

Jedną z podstawowych potrzeb psychicznych człowieka, której niezaspokojenie prowadzi do powstania nastawień lękowych, jest potrzeba bezpieczeństwa.

Zdaniem wielu psychologów i psychiatrów podłożem wszelkich nerwic jest lęk, zaś genezy nastawień lękowych należy szukać we wczesnym dzieciństwie, zwłaszcza w nieprawidłowym oddziaływaniu wychowawczym i niewłaściwych postawach rodzicielskich.

„Nie tylko rodzice, którzy nie kochają dziecka i zaniedbują je, lecz także kochający lecz niedoświadczeni działania różnych czynników i sytuacji na psychikę dziecka, mogą doprowadzić do wytworzenia się u niego reakcji i nastawień lękowych, które – przyswojone w pierwszych latach życia – są bardzo trwałe.”9

Autorzy zajmujący problemem potrzeb psychicznych zaznaczają, że potrzeba bezpieczeństwa jest przeważająca biologicznie, a więc jest silniejsza i bardziej gwałtowna i żywotna niż inne potrzeby, np. niż potrzeba miłości.

Potrzeba czucia się bezpiecznym, wolnym od lęków i niepokojów jest również silniejszą od ciekawości, czyli potrzeby poznania, którą według hierarchii A. Maslowa zaliczamy do potrzeb wyższego rzędu – potrzeb rozwoju.10

Osobą niezwykle znaczącą dla zaspokojenia potrzeby bezpieczeństwa w okresie dzieciństwa jest matka.

Irena Obuchowska wyodrębniła sześć typów osobowości matek będących przy­czyną negatywnego funkcjonowania emocjonalnego dziecka i powstawania u niego reakcji lękowych. Są to matki: autokratyczne, pedantyczne, lękliwe, niezrównowa­żone, nieszczęśliwe, nie kochające.11

Lęk dziecka kształtuje się w rodzinie na skutek deprywacji określonych potrzeb, zwłaszcza potrzeby bezpieczeństwa, samodzielności, akceptacji, kontaktu emocjonalnego. Formowanie się osobowości lękowej wiąże się z relacjami między dzieckiem i rodzicami, a szczególnie z sytuacjami karania we wczesnym dzieciństwie. Jest konsekwencją określonych postaw wychowawczych rodziców, tj. nadmiernego ochraniania bądź nadmiernych wymagań, niewłaściwego klimatu emocjonalnego rodziny.

Otoczenie społeczne pełni rolę zwierciadła odbijającego zachowania jednostki, dzięki czemu mogą one ulegać korygowaniu. Sygnały płynące od otoczenia społe­cznego spełniają rolę sygnałów zwrotnych, które wzmacniają, osłabiają bądź prze­kształcają dane sposoby zachowania się jednostki. Reakcje otoczenia, będące społecznymi sygnałami zwrotnymi, mogą hamować jedne, a pobudzać inne formy aktywności, zaś w skrajnych przypadkach mogą w ogóle stłumić wrodzoną tendencję do interakcji z otoczeniem, tak , że w strukturze emocjonalnej przeważać będzie stale postawa ucieczkowo-agresywna.

8 J. Rembowski, Więzi uczuciowe w rodzinie. Warszawa 1972, PWN, s. 50

9 M. Tyszkowa, Problemy psychicznej odporności dzieci i młodzieży. Warszawa 1972, NK, s. 68

10 A. Maslow, W stronę psychologii istnienia. Warszawa 1986, PAX, s. 151

11 I. Obuchowska, Dynamika nerwic. Warszawa 1981, PWN, s. 148

Konsekwencje przemocy seksualnej

Bezpośrednie konsekwencje przemocy seksualnej

somatyczne

  • infekcje dróg moczowo-płciowych bez podłoża organicznego
  • urazy zewnętrznych narządów płciowych: zaczerwienienia, otarcia naskórka, bolesność
  • urazy odbytu
  • urazy pochwy
  • krwawe stolce
  • ból przy oddawaniu moczu czy kału
  • choroby przenoszone drogą płciową
  • infekcje jamy ustnej
  • przerwanie błony dziewiczej
  • bóle brzucha
  • dziwny sposób chodzenia spowodowany bólem krocza
  • bóle głowy
  • nudności, wymioty
  • ciąża
  • krwawienie z narządów rodnych

poznawcze, emocjonalne, behawioralne

  • zbytnia erotyzacja dziecka, znajomość zachowań seksualnych charakterys­tycznych dla osób dorosłych
  • prowokacyjne zachowania seksualne w stosunku do dorosłych, jak i do rówieś­ników
  • erotyczne rysunki lub zabawy dziecka
  • fobie, lęki, koszmary nocne
  • izolacja
  • nerwice
  • depresje
  • lęki związane z daną płcią
  • zachowania agresywne w stosunku do siebie lub innych
  • problemy szkolne
  • ucieczki
  • zachowania przestępcze
  • prostytucja
  • narkomania, alkoholizm
  • poczucie winy
  • niska samoocena
  • odrzucanie siebie

Odległe konsekwencje przemocy seksualnej

somatyczne

  • anoreksja lub bulimia
  • bezsenność
  • zaburzenia miesiączkowania
  • bóle miednicy
  • bóle głowy

poznawcze, emocjonalne, behawioralne

  • lęki
  • psychozy
  • poczucie winy
  • alienacja: poczucie anemii, bezsensu, bezradności, samowyobcowania, osamotnienia
  • depresja
  • próby samobójcze
  • uzależnianie się od środków chemicznych lub ludzi
  • nerwice
  • zaburzenia seksualne: rozwój homoseksualny, brak orgazmu, zaburzenia pożądania u kobiet, impotencja u mężczyzn, biseksualizm, pedofilia, transwestytyzm, prostytucja, gwałt na innych
  • sadyzm, psychopatia
  • stosowanie przemocy seksualnej w życiu dorosłym
  • negatywne postawy wobec seksu

Teorie dotyczące agresji

Teoria Freuda jest krytykowana głównie, dlatego, że nie określa czynników wyzwalających agresję[1].

Zdaniem McDougalla[2], instynktowi walki towarzyszy uczucie gniewu, które jest impulsem do różnych zachowań agresywnych. McDougall uważa, iż instynkt walki jest zjawiskiem pozytywnym, gdyż umożliwia utrzymanie dotychczasowego stanu posiadania.

Przedstawiciele koncepcji instynktowej są zgodni w jednej kwestii, mianowicie uważają oni, że instynkt agresji jest wrodzony i niezmienny, natomiast zachowania agresywne, wzbudzone przez instynkt, są mniej lub bardziej podatne na wpływy zewnętrzne i mogą być modyfikowane przez wychowanie.

Współczesne nauki biologiczne również wysunęły pogląd, iż motorem zacho­wań agresywnych jest instynkt. Jedną z takich nauk jest etologia, nauka o zachowa­niu zwierząt. Jej twórcami są Lorenz i Tinbergen. Uważają oni, że celem agresji jest zachowanie gatunku i ma ona charakter instynktowny. Wywołują ją pojedyncze bodźce lub ich zespoły — dziedziczone, inne zaś bodźce, także dziedzi­czone, hamują ją. Na przykład, bodźcem wywołującym agresję może być kolor, ale kolor może być także czynnikiem hamującym. Zdaniem Lorenza i Tinbergena, prawidłowości odkryte w świecie zwierząt odnoszą się również do ludzi, ale w przypadku człowieka sygnały hamujące (wyraz twarzy, gesty) są mniej skuteczne niż u zwierząt. W rezultacie prowadzi to do szerzenia się dużej agresji wewnątrzgatunkowej[3]. Według Lorenza, w dzisiejszych czasach, w wy­niku nienadążania za przemianami naukowymi, technicznymi i kulturowymi, rozsze­rza się agresja destruktywna. Teza, iż agresja jest tendencją wrodzoną, instynktem, jest trudna zarówno do całkowitego obalenia, jak i całkowitego potwierdzenia. Warto jednak pokusić się o ukazanie roli, jaką w powstawaniu agresji odgrywa mózg, układ hormonalny czy czynniki genetyczne.

Niektóre zachowania agresywne u człowieka związane są z zaburzeniami organicznymi ośrodkowego układu nerwowego, na przykład; uszkodzenie orga­niczne układu limbicznego lub płatu skroniowego związane jest z zespołem braku kontroli (bezsenność, brutalność, patologiczne podniecenie, napaści seksualne, wypadki samochodowe). Guzy w mózgu też mogą prowadzić do agresji. U osób agresywnych stwierdzono także nieprawidłowe zapisy EEG. Natomiast u wielu recydywistów odkryto dodatkowy chromosom Y (XYY) oraz zwiększone wydzie­lanie męskiego hormonu testosteronu[4].

Brak jest jednak jednoznacznych dowodów, że agresja u człowieka ma charak­ter instynktowny lub nie. Również pogląd Lorenza, że wrodzone gesty poddania się hamują agresję u zwierząt, a u ludzi nie, nie znajduje pełnego potwierdzenia. Reakcje zwierząt na uległe zachowania ze strony innych zwierząt są, jak wykazały badania Bametta, bardzo zróżnicowane[5].

Zdaniem Ranschburg[6], „agresja człowieka nie jest instynktowna, jest funkcją odruchów na zespół bodźców zewnętrznych, w jej powstawaniu szczególnie ważną rolę spełniają nasze doświadczenia z przeszłości, doświadczenia społeczne”. Wydaje się, że nie można lekceważyć tego poglądu.

[1] Zimbardo P. G., Ruch F. L., Psychologia i życie, PWN, Warszawa 1996, s. 72

[2] Skorny Z., Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się, PWN, Warszawa 1968, s. 20

[3] Lorenz K., Tak zwane zło, PIW, Warszawa 1972, s. 360

[4] Zimbardo P. G., Ruch F. L., Psychologia i życie, PWN, Warszawa 1996, s. 585-586

[5] Tamże, s. 594

[6] Ranschburg J., Lęk, gniew, agresja, WSiP, Warszawa 1993, s. 99

Konsekwencje zaniedbania

Bezpośrednie konsekwencje zaniedbania

somatyczne

  • zbyt mała waga dziecka
  • niski wzrost
  • chroniczne choroby
  • pasożyty
  • opóźnienie rozwoju wynikłe z niedożywienia

poznawcze, emocjonalne i behawioralne:

  • poczucie wstydu, inności
  • trudności w nawiązywaniu kontaktów z otoczeniem
  • zahamowanie rozwoju psychicznego
  • poczucie krzywdy

Odległe konsekwencje zaniedbania

somatyczne

  • niedorozwój fizyczny
  • choroby psychosomatyczne

poznawcze, emocjonalne, behawioralne

  • poczucie krzywdy
  • poczucie winy
  • zaniedbanie własnych dzieci
  • niewykształcenie nawyków czystości
  • niedocenianie siebie
Przemoc seksualna

Konsekwencje przemocy emocjonalnej

Konsekwencje bezpośrednie

somatyczne

  • nietrzymanie moczu i kału
  • wymioty
  • bóle w okolicy serca
  • bóle mięśni
  • bóle żołądkowe
  • nadmierna potliwość
  • nawracające bóle głowy
  • stałe zawroty głowy
  • biegunka

poznawcze, emocjonalne i behawioralne

  • kłopoty z kontrolą emocji
  • poczucie alienacji; bezsensu, anomii, bezradności, samowyobcowania, osamotnienia
  • fobie
  • zaburzenia snu
  • poczucie winy i krzywdy
  • ucieczki
  • problemy szkolne
  • nerwice
  • lęki
  • zachowania agresywne w stosunku do innych i do siebie
  • nieufność do innych

Odległe konsekwencje

somatyczne

  • arytmia serca
  • stałe napięcie mięśniowe
  • choroby psychosomatyczne (choroba wieńcowa, zawał serca, wrzody żołądka, wrzody dwunastnicy, astma, choroby dermatologiczne itp.)
  • zaburzenia ciśnienia

poznawcze, emocjonalne i behawioralne

  • małe poczucie własnej wartości
  • niska samoocena
  • tendencja do uzależniania się od innych
  • poczucie alienacji
  • dążenie do perfekcjonizmu
  • stosowanie przemocy emocjonalnej wobec innych, dążenie do kontroli innych
  • izolacja
  • depresja
  • poczucie winy
  • przestępczość

Konsekwencje odległe przemocy fizycznej

somatyczne

  • choroby somatyczne
  • trwałe uszkodzenia narządów wewnętrznych
  • organiczne uszkodzenia mózgu
  • trwałe kalectwo fizyczne
  • stałe napięcie mięśni ciała; drżenie rąk, tiki

poznawcze, emocjonalne, behawioralne

  • poczucie winy jako cecha osobowości
  • niska samoocena
  • uzależnienia — alkoholizm, narkomania
  • nerwice
  • duża potrzeba kontrolowania wszystkiego
  • stosowanie przemocy wobec innych
  • matę poczucie własnej wartości

Konsekwencje bezpośrednie przemocy fizycznej

somatyczne

— objawy specyficzne

  • zgon jako rezultat pobicia
  • obrażenia narządów wewnętrznych (np.: wątroby, śledziony)
  • wylewy krwawe do siatkówki bez złamania lub objawów stłuczenia głowy
  • mnogie złamania, stwierdzone w obrazie rentgenowskim, o różnie zaawanso­wanym procesie gojenia, kalectwo
  • wybite zęby
  • wyrwane włosy
  • ślady uderzeń pasem, oparzeń papierosem, szczypania, uderzeń sprzączką, sznurem, ślady ugryzień przez człowieka, ślady duszenia, wiązania — szcze­gólnie powtarzające się
  • siniaki i rany w różnych fazach gojenia się

— objawy niespecyficzne

  • brak reakcji na ból (w rezultacie długotrwałej przemocy fizycznej)
  • nietrzymanie kału i moczu
  • wymioty
  • uporczywe bóle i zawroty głowy
  • bóle żołądka
  • potliwość

poznawcze, emocjonalne i behawioralne

  • zachowania agresywne w stosunku do innych lub siebie
  • ucieczki w świat fantazji
  • brak reakcji na płacz innych dzieci
  • brak poczucia bezpieczeństwa
  • zaniżona samoocena
  • małe poczucie własnej wartości
  • odrzucanie siebie, brak akceptacji własnej osoby
  • poczucie alienacji — zagubienia, osamotnienia, bezsensu, bezradności, samowyobcowania
  • brak przynależności do osób bliskich
  • poczucie krzywdy
  • poczucie winy
  • koszmary nocne
  • zaburzenia koncentracji uwagi, pamięci
  • całkowita uległość i podporządkowanie się
  • gwałtowny unik (kulenie się) w odpowiedzi na próbę dotknięcia czy pogłaskania
  • lęki
  • depresja
  • słaby kontakt z otoczeniem